سامانه اعلام حریق، به مجموعه‌ای از قطعات الکترونیکی گفته می‌شود که وظیفه آشکارسازی حریق در اماکن مختلف را بر عهده دارد

انواع سامانه‌های اعلام حریق

سامانه‌های اعلام حریق به سه گروه آدرس پذیر، متعارف و بدون سیم (وایرلس) تقسیم می‌شوند که هر یک از این سامانه‌ها خود به دو گروه خودکار و دستی تقسیم می‌شوند. در سیستم‌های دستی، شستی اعلام حریق، تنها منبع تشخیص حریق است. درواقع کار تشخیص حریق در اینگونه سیستم‌ها فقط به انسان سپرده شده‌است و در مکان‌هایی که انسان حضور ندارد، کاربردی ندارند. بر خلاف اینگونه سیستم‌ها، سیستم‌های اعلام حریق خودکار، وابستگی کمتری به تشخیص انسان دارند. سیستم‌های خودکار، به دو گروه آدرس‌پذیر، و غیر آدرس‌پذیر تفکیک می‌شوند. در سیستم آدرس‌پذیر، علاوه بر اعلام حریق، محل دقیق وقوع آن نیز مشخص می‌شود

استانداردهای سیستم‌های اعلام حریق

از جمله استانداردهای سیستم‌های اعلام حریق می‌توان به UL، LPCB، EVPU، EN-54، NFPA72، BS5839 نام برد.

اجزای تشکیل دهنده سیستم‌های اعلام آتش‌سوزی

سامانه‌های اعلام آتش خودکار قدیمی، معمولاً از یک حسگر یا آشکارساز که خود متصل به خروجی صوتی بود، تشکیل شده بودند؛ ولی این سیستم‌ها در سال‌های اخیر، دیگر مورد استفاده قرار نمی‌گیرند. سامانه‌های جدیدتر معمولاً از تعدادی شستی اعلام حریق و تعدادی حسگر یا آشکارساز (Detector)، یک سامانه پردازش مرکزی و چند خروجی تشکیل می‌شوند.

آشکارسازها

حسگرها و آشکارسازهای اعلام آتش، (بسته به اینکه به کدام مشخصه آتش حساس باشند) در گروه‌های آشکارسازهای دود، آشکارسازهای حرارت، آشکارسازهای منو اکسید کربن، آشکارساز شعله و آشکارسازهای ترکیبی جای دارند.

حسگر دود

حسگرهای دود کار تشخیص دود در محل را برعهده دارند. این حسگرها معمولاً در دو گروه حسگر نوری و حسگر یونیزاسیون جای می‌گیرند. حسگرهای نوری با ارسال علایم نوری به یک گیرنده (که در داخل خود حسگر مسقر است) میزان تغییر و کاهش نور رسیده را اندازه‌گیری می‌کنند و اگر تغییر آشکاری در میزان نور دریافتی مشاهده کنند، آن را به آتش تعبیر می‌کنند. حسگرهای یونیزاسیون، شامل دو صفحه نزدیک به هم (الکترودها) هستند و از هوای محیط به عنوان الکترولیت استفاده می‌کنند. چنانچه تغییر ناگهانی در غلظت هوای محیط روی دهد، حسگر آن را به آتش تعبیر می‌کند. حسگرهای یونیزاسیون، حاوی مقادیر کمی مواد رادیواکتیو بوده (برای یونیزه کردن ذرات موجود در هوای اطراف الکترودها) و برای همین عمر دائمی ندارند.

حسگرهای حرارت، کار تشخیص حرارت در محل را بر عهده دارند. روش کار این حسگرها کاملاً مشابه جفت دما یا ترموکوپل یخچال‌های خانگی است. این حسگرها در داخل خود دو صفحه از مواد متفاوت و چسبیده به هم دارند که با گرم شدن و یا سرد شدن، جهت خم شدن صفحه ترکیبی تغییر می‌کند و باعث اتصال جریان می‌شود. انواع جدیدتر این حسگرها دارای دماسنح بوده و به تغییرات درجه حرارت حساس می‌باشد.

حسگرهای ترکیبی، حسگرهایی هستند که از ترکیب یک حسگر دود و یک حسگر حرارت بوجود آمده‌اند و می‌توان خروجی آنها را بسته به حساسیت محل و تعداد اعلام‌های اشتباه بر روی و/یا تنظیم نمود. روشن است که در حالت «یا» تعداد اعلام‌های اشتباه بیشتر بوده و در حالت «و» اعلام با تأخیر بیشتری صورت می‌گیرد.

سامانه مرکزی

سامانه متصل به رایانه

سامانه مرکزی، یک سامانه تشخیص آتش‌سوزی است. در این سامانه اعلام‌های حسگرها تجزیه و تحلیل شده و برای اعلام حریق یا در حالت‌های مشکوک، اعلام نیاز به بازبینی انسان تصمیم گیری می‌شود. این سیستم‌ها اغلب یه صفحه کلید برای ورود فرامین توسط انسان و مانیتور برای مشاهده فرامین مجهز هستند. این سیستم‌ها امروزه یه رایانه متصل شده و از طریق نرم‌افزار مخصوص خود، برنامه را دریافت می‌کنند. یکی دیگر از وظایف این سیستم‌ها انتخاب نوع خروجی (آژیر خطر عمومی، آژیر خطر در جاهای خاص، تماس با مرکز آتش‌نشانی و سایر خروجی‌ها) است.

خروجی‌ها

خروجی سامانه‌های اعلام آتش‌سوزی، بسته به محل وقوع یا نوع آتش ایجاد شده، می‌تواند شامل موارد مختلفی باشد. تماس خودکار با آتش‌نشانی محلی، روشن نمودن تابلوهای خروج اضطراری، فعال سازی سامانه آتش خاموش کن خودکار، به صدا درآوردن آژیرهای خطر، قفل کردن یا از حالت قفل خارج کردن دربهای محل‌های مختلف (مانند در خروجی‌های اضطراری) همگی از مواردی است که می‌تواند بسته به تصمیم سیستم انجام شود.

سیم کشی

دو روش کلی برای سیم کشی سیستم‌های اعلام آتش وجود دارد. روش حلقه‌ای (Loop) یا روش ستاره‌ای. در قدیم که سیستم‌های آدرس‌پذیر وجود نداشتند، اغلب از روش حلقه‌ای استفاده می‌شد. در این روش، حسگرها برروی یک حلقه مستقر بودند و این حلقه، از اتاقی به اتاق دیگر، و از حسگری به حسگر دیگر می‌رسید. بعدها، تصمیم بر این شد که هرگروه از حسگرها که مربوط به محلی خاص در ساختمان هستند، با رشته سیم مجزایی به سیستم مرکزی متصل باشند تا بتوان تشخیص داد که آتش‌سوزی دقیقاً در کدام محل رخ داده‌است.

با پیشرفت فناوری، سیستم سیم کشی مجدداً به حالت حلقه‌ای بازگشته‌است. به این مفهوم که جریان تغذیه توسط دو رشته سیم و جریان اطلاعات توسط دو رشته دیگر با سیستم مرکزی می‌رسد. برای هر حسگر کد مخصوصی اختصاص داده شده‌است و سیستم بدون نیاز به سیم کشی مجزا برای هر حسگر، آن حسگر و محل قرار گیری آنرا به خوبی (از روی کد مخصوصش) می‌شناسد. ارسال کدها و اطلاعات بین حسگرها و سیستم مرکزی در هر ثانیه چندین بار صورت می‌گیرد و حسگر حتی نیاز خود به سرویس و تعمیر را نیز به سیستم مرکزی اعلام می‌نماید.

مونیتورینگ

سامانه‌های اعلام و خاموشی آتش خودکار معمولاً از یک نمایشگر در قسمت‌های پر تردد یا نگهبانی‌ها که به صورت ۲۴ ساعت حضور دارند استفاده می‌شود که این پنل‌ها را Mimic panel می‌نامند

سامانه اعلام حریق متعارف

سامانه متعارف از قدیمی‌ترین انواع سیستم‌های اعلام حریق است که علی‌رغم تغییرات کیفی اندک، هم چنان مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این سیستم چندین حسگر(Detector) و شستی که یک منطقه از ساختمان را پوشش می‌دهند در قالب یک مدار به هم پیوسته، به تابلوی کنترل مرکزی متصل می‌شوند؛ بنابراین هر مدار نمایندهٔ یک منطقه‌است. در ساختمان‌های عمومی اعلام ناشی از حریقی کوچک ممکن است موجب هراس تعداد زیادی و یا اخلال در روند معمولی فعالیت‌ها گردد از این رو در این اماکن استفاده از پیش پیام سیستم‌های دو مرحله‌ای مناسب تر است.

سامانه اعلام حریق آدرس پذیر

اصول کشف و تشخیص حریق در سامانه‌های آدرس پذیر، مشابه سیستم‌های متعارف است، به جز این که در این گونه سیستم‌ها، هر یک از حسگر(Detector)های اتوماتیک و یا شستی‌ها دارای آدرس منحصربه‌فردی هستند که از طریق آن تابلوی کنترل مرکزی قادر به شناسایی و تعیین هر یک از آن هاست. کنترل پنل مرکزی اعلام حریق با استفاده از پروتکل‌های ارتباطی، اطلاعات وضعیت هر یک از تجهیزات اعلام حریق را تجزیه تحلیل کرده و در هنگام وقوع حریق و یا خطاا در سامانه محل دقیق آلارم و یا خطا را مشخص می‌کند.

در گذشته برای آدرس دهی دتکتورهای آدرس پذیر از کلیدهای دهدهی (دو کلید گردان با شماره‌های ۰–۹) استفاده می‌کردند. بعدها از دیپ سوئیچ ها(۰–۱۲۷) استفاده شد. اما امروزه از کدی که درون میکروپروسسور داخلی تجهیز آدرس پذیر وجود دارد استفاده می‌شود.

در کنترل پنل های سیستم اعلام حریق، تمام وظایف توسط میکروپروسسورها انجام می‌شود و سیم کشی کلیه دتکتورها ، شستی‌ها ، لامپهای اعلام خبر ، وسایل صوتی خبر دهنده ، منابع تغذیه و غیره به مرکز کنترل وصل می‌شود.

مراکز کنترل سیستم های اعلام دارای مدارهای عیب یاب بوده و هنگام ایجاد عیوبی ناشی از قطع مدارها ، قطع برق شهر ، ضعیف بودن باتریها ، سوختگی فیوزها ، خرابی دتکتورها عمل نموده و سیگنال به مراکز کنترل ارسال شده و منطقه آتش گرفته ، شناسایی می‌شود.
پانل کنترل در اطاق نگهبانی ، محدوده انبارها،بخش تاسیسات،مرکز اطلاعات هتل ها ، مجتمع های مسکونی نصب می گردد . در مکانهای بزرگ مانند بیمارستانها ، خوابگاهها ، فروشگاههای بزرگ ، که اعلام خطر کلی در آن خوشایند نیست تابلوهای کنترل را در اطاق مخصوص که همواره در آن مراقب وجود دارد نصب می کنند و از آنجا توسط تلفن ، صداهای نرم ، زنگ ، علائم نوری یا چراغهای رنگی به قسمتهای دچار حادثه و حریق خبرداده می شود تا در امر تخلیه ساختمان تاخیر رخ ندهد .
با توجه به تنوع دتکتور ها و تابلوهای مرکزی و کارخانجات سازنده ، مطالعاه کاتولوگ وسایل مورد استفاده در هر سیستم می تواند مفید باشد .
کنترل پنل سیستم اعلام حریق

تابلوی کنترل(Control Box):
این تابلو مهمترین قسمت سیستم اعلام حریق می باشد که تمامی تجهیزات سیستم اعلام حریق به آن متصل می شود.مهمترین مشخصه تابلو های کنترل تعداد زون به معنای ناحیه آنها می باشد.

تابلو کنترل در تعداد زون های ۶۴،۳۲،۲۴،۱۶،۸،۴،۲ موجود می باشد.

نشانگرهای LED روی تابلو کنترل عبارتند از:

-LED سبز رنگ هنگامی که سیستم به برق شهر متصل و فعال باشد روشن می باشد.Power

-LED زرد رنگ نشان دهنده بوجود آمدن خطا می باشد.Fault

-LED قرمز رنگ هنگامیکه سیستم یک آلارم را دریافت نماید این نشانگر روشن می شود.Fire

-LEDهای زون که در حالت معمول باید خاموش باشد و در صورت آلارم گرفتن از هر زون این نشانگر به حلات چشمک زن در می آید.

کلید های روی تابلو کنترل عبارنتد از:

-کلید Reset & Resound برای پاک کردن حافظه بکار می رود. اگر سیستم اعلام حریق یک آلارم در یافت نمایید. نشانگرهای مربوط به زون روشن می شود. این کلید دستکاه را Reset می کند.

-کلید Silence Alarm Sounders برای بی صدا نمودن آژیرها در سیستم استفاده می شود.

-کلید Silence Fault Sounders برای بی صدا کردن Buzzer داخلی دستگاه ناشی از بوجود آمدن خطا زمانی که اقدام به باز نمودن در پوش یک دتکتور میکنیم استفاده می شود.

-کلید Evacuate جهت تست آژیرها و فلاشرها پس از اتمام کار تکار می رود.

-قفل سویچی به منظور عدم دسترسی افراد غیر مجاز به تابلو و فعال نمودن چهار کلید که در بالا از آنها نام برده شد، استفاده می شود.

فیوز های استفاده شده در تابلوی کنترل عبارتند از:

-F1 یک عدد فیوز ۶/۱ آمپری برای باطریها

-F2 یک عدد فیوز ۱ آمپری برای Auxillary

-F4,F3دو عدد قیوز ۱ آمپر برای مدار Sounders

-یک عدد فیوز محافظت که سر راه برق شهری قرار دارد.

ترمینال های تابلوی کنترل عبارتند از:

-ترمینال شماره ۱ خروجی AUX ،مثبت ولتاژ ۲۴ولت

-ترمینال شماره ۷ خروجی AUX ،منفی ولتاژ ۲۴ولت

-ترمینال شماره ۲و۳ مربوط به کنتاکت NC

-ترمینال شماره ۳و۴ مربوط به کنتاکت NO

-ترمینال شماره ۵و۶ با قطب های مثبت و منفی برای اتصال به فلاشر

-ترمینال شماره ۷و۸ با قطب های مثبت و منفی برای اتصال به آژیر

-ترمینال های ۹و۱۰ و الی آخربا قطب های مثبت و منفی برای زون یک و الی آخر

عملکرد مقاومت روی ترمینال سیستم اعلام حریق چیست؟

هنگام خرید یک سیستم بیشترین دتکتوری که می توان روی هر زون آن نصب نمود در کاتالوگ آن نوشته شده و این بدان معنی است که نمی توان بشتر از حد تعیین شده روی آن نصب نمود.حال اگر بخواهیم در هر زون کمتر از مقدار تعیین شده،دتکتور نصب کنیم باید دستگاه را آگاه کنیم.پس برای اینکار یک مقاومت ۸/۶ کیلو اهمی در پایان راه بین کنتاکت L2-in و L1-out دتکتور وصل می کنیم تا مدار جریان بیشتری را طلب نکند.

مقاومت های ترمینال تابلوی مرکزی:

در هنگام تهیه سیستم اعلام حریق روی ترمینال های تابلوی کنترل که تجهیزات روی آنها نصب می شود یک مقاومت ۸/۶ کیلو اهمی قرارداده شده است.اگر این مقاومت ها سر راه مدار نباشد به محض اتصال به برق سیستم آلارم می دهد.
برای نصب هر یک از تجهیزات به ترمینال باید مقاومت مذکور را از محل مورد نظر خارج کنیم.
رنگهای این مقاومت به ترتیب از راست به چپ عبارتست از: آبی ، خاکستری ، قرمز و طلائی

کابل کشی سیستم اعلام حریق:

کابلهای مورد استفاده در سیستم اعلام حریق باید همگی در برابر آتش مقاوم باشند به همین علت آنها را درون لوله های فولادی قرار می دهند.

برای دتکتورها از کابل ۵/۱*۳ افشان و در متراژ های بالاتر از کابل ۵/۲*۳
برای تغذیه فلاشرها از کابل ۵/۱*۲ افشان
برای تغذیه آژیرها از کابل ۵/۱*۲ افشان
برای تغذیه فلاشرLED از کابل ۵/۱*۲ افشان
برای تغذیه شستی ها از کابل ۵/۱*۲ افشان
– محل نصب مرکز کنترل باید در نزدیکی ورودی های اصلی بوده و در معرض دید ماموران آتشنشانی باشد و یک سنسور دودی از خود پانل محافظت نماید .
– یک سیستم اعلام حریق یکی از سه حالت : عادی (عبور جریان 3 میلی آمپر از مدار) ، خطا (جریان صفر یا بیشتر از 30 میلی آمپر از مدار) ، حریق ( عبور جریان 25 میلی آمپر از مدار)را مشخص مینماید.

اعلام دستی از طریق شستی : در این روش به فواصل مختلف کلید های مخصوص Push Button  که دارای در پوش شیشه ای می باشند ، نصب میگردد ، پس از شکستن شیشه بطور خودکار یا توسط فشار دادن شستی آن ، آژیرهای اعلام حریق بصدا در می آید .

اعلام عمومی : امکان ارسال پیام از طریق بلند گو یا آژیر توسط سیستم صوتی مجموعه .
استفاده از تلفن : تلفن در فواصل مناسب در کارگاه نصب می شود و شماره مرکز آتش نشانی روی آن قید شده است . (سیستم تلفن قرمز)

شستی سیستم اعلام حریق

شستی اعلام حریق :
در سیستم اعلام حریق شستی اعلام حریق از یک میکرو سوییچ برای قطع یا وصل می باشد که در حالت عادی قطع است و با مشاهده حریق توسط افراد شیشه روی آن شکسته و آژیر بصدا در می آید .
موارد زیر در نصب شستی های اعلام حریق باید مورد توجه قرار گیرد:
1- طرز بکار انداختن همه آنها به یک گونه و آسان می باشد .
2- به نحوی استقرار یابد که فرد مجبور نباشد بیش از 20 متر طی مسافت و آنرا بصدا در آورد .
3- بارز و مشخص بوده و خالی از هرگونه مانع باشد ( نور کافی در روز و شب داشته باشد)
4- در ارتفاع 140 سانتیمتری از سطح کف نصب گردد .
5- در محلی باشد که فردی که می خواهد آنرا بکار اندازد بی جهت در معرض خطر قرار نگیرد .
6- محل نصب در مسیر های خروجی اضطراری و در انتهای راهرو و در محلهای خروج که بسمت بیرون منتهی می گردند باشد .
7- رنگ محل نصب با رنگ خود شستی متضاد باشد . ( رنگ شستی اعلام حریق باید قرمز باشد )
8- شستی های نصب شده در سیستم اعلام حریق در ورودی راه پله ها و معابر خروج اضطراری می تواند در منطقه بندی جداگانه و یا هر یک در مدار همان منطقه قرار گیرد .
9- باید در محلی نصب شوند که از حرارت ، رطوبت ، فرسایش و آسیبهای فیزیکی و انواع حشرات مصون باشند .
10- برای هر طبققه دست کم یک شستی نصب شود .
11- در صورت نیاز تابلوی راهنمای محل در بالای سر هر کلید تحت عنوان ( کلید اعلام حریق ) نصب شود .